Our Mythical Childhood...

10.12.2025

Anna Wojciechowska

Sine sole sileo. Milczę bez słońca

I. Cele lekcji:

• Kształtowanie umiejętności rozumienia łacińskiego tekstu oryginalnego i odczytania podstawowych informacji historycznych i kulturowych dotyczących rzymskich zegarów słonecznych i wodnych.
• Doskonalenie umiejętności analizy tekstu łacińskiego: rozpoznawania form i konstrukcji gramatycznych (ablativus absolutus, ablativus temporis, nominativus cum infinitivo, zdania podrzędne).
• Pogłębianie wiedzy o życiu codziennym w starożytnej Grecji i Rzymie.

II. Zadania uczniów

Uczniowie przed lekcją przypomną sobie, co wiedzą o mierzeniu czasu w starożytnym Rzymie, np. łacińskie nazwy miesięcy; pojęcia: kalendy, nony, idy; skróty: a.U.c., a.Chr.n., p.Chr.n. Znajdą także w pobliżu szkoły, w Parku Saskim w Warszawie, XIX-wieczny zegar słoneczny, sfotografują go i zanotują inskrypcję znajdującą się na jego powierzchni.

Część 1. Zapoznanie się z fragmentem tekstu Pliniusza Starszego, zaczerpniętego z Historii naturalnej (Caius Plinius Secundus, Naturalis historia II, 187–190).

Uczniowie czytają tekst i objaśnienia do niego, pracują ze słownikiem łacińsko-polskim, rozpoznają struktury gramatyczne tekstu, wyszukują informacje.

Zegar słoneczny obok świątyni Apollina w Pompejach, fot. Dave & Margie Hill / Kleerup, and Kergeo, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons (dostęp: 6.12.2025).

Pierwszy zegar słoneczny w Rzymie

Princeps solarium horologium statuisse ante XII annos, quam cum Pyrrhō bellatum est, ad aedem Quirini L. Papirius Cursor, cum eam dedicaret a patre suō votam, a Fabiō Vestale proditur. Sed neque facti horologii rationem vel artificem significat, nec unde translatum sit aut apud quem scriptum id invenerit.
M. Varro primum statutum in publicō secundum Rostra in columnā tradit bellō Punicō primō a M’. Valeriō Messalā co(n)s(ule) Catinā captā in Siciliā [...] annō Urbis CCCCLXXXX [263 p.n.e.]. Nec congruebant ad horas eius lineae, paruerunt tamen ei annis undecentum, donec Q. Marcius Philippus, qui cum L. Paulō fuit censor, diligentius ordinatum iuxta posuit, idque munus inter censoria opera gratissima acceptum est.
Etiam tum tamen nubilo incertae fuerunt horae usque ad proximum lustrum. Tunc Scipio Nasica collega Laenati primus aquā divisit horas aeque noctium ac dierum idque horologium sub tectō dicavit annō urbis DXCV. Tam diu populo Romano indiscreta lux fuit.

Objaśnienia do tekstu:
Pyrrhus, Pyrrhi m – Pyrrus (319–272 p.n.e.), król Epiru
Quirinus, Quirini m – Kwirynus, jeden z najstarszych bogów w Rzymie, czczony na Kwirynale
Lucius Papirius Cursor – konsul w 293 r. p.n.e., sławny zwycięzca w wojnach z Samnitami
Fabius Vestalis, Fabii Vestalis m – Fabiusz Westalis, rzymski pisarz
Marcus Varro, Marci Varronis m – Marek Warron (116–27 p.n.e.), erudyta, uczony, pisarz
Rostra, Rostrorum n – Rostra (mównica na Forum Romanum)
M’. – Maniusz
Manius Valerius Messala, Manii Valerii Messalae m – Maniusz Waleriusz Messala, konsul, który w 263 r. zdobył Katanię na Sycylii
cos. = consul
Catina, Catinae f – Katana (Katania)
Quintus Marcius Philippus – Kwintus Marcjusz Filippus, konsul roku 186 p.n.e.
Lucius Paulus, Lucii Pauli m – Lucjusz Paulus (L. Aemilius Paulus Macedonicus, zwycięzca spod Pydny)
lustrum, lustri n – pięcioletni okres pomiędzy uroczystościami oczyszczenia, którym towarzyszył spis ludności
Scipio Nasica, Scipionis Nasicae m – Scypion Nazyka, rzymski polityk
Laenas, Laenatis m – Laenas, rzymski polityk z rodziny plebejskiej Popiliuszy

Część 2. Uczniowie odpowiadają na pytania dotyczące tekstu, następnie uzupełniają tabelę, pokazującą różnice między pierwszym a drugim źródłem.

1. Tekst Pliniusza zawiera dwa przekazy dotyczące pierwszego rzymskiego zegara. Jak nazywają się ich autorzy?
2. Kto i gdzie według pierwszego przekazu postawił w Rzymie zegar słoneczny?
3. Co autor pierwszego przekazu zapisał na temat konstrukcji tego zegara?
4. Gdzie i kiedy według drugiego przekazu postawiono w Rzymie zegar słoneczny?
5. Dlaczego zegar słoneczny przywieziony z Sycylii do Rzymu nie wskazywał właściwej godziny?
6. Jaki typ zegara wprowadził Scypion Nazyka?

Część 3. Uczniowie rozwiązują zadania gramatyczno-językowe.

1. Odnajdź w tekście Pliniusza poniższe zdania podrzędne i określ typ każdego z nich. Wskazanie (a–e) zapisz w tabeli.

1. zdanie warunkowe
2. zdanie przyzwolone
3. zdanie pytajne zależne
4. zdanie czasowe
5. zdanie przyczynowe

2. Znajdź w tekście Pliniusza konstrukcję nominativus cum infinitivo. Zapisz słowa, które ją tworzą.

.......................................................................................................................................................

3. Odnajdź w tekście Pliniusza podane niżej ablatiwy i zdecyduj, który z nich ma formę ablatiwu absolutu, a który ablatiwu czasu. Zapisz rozwiązanie obok każdego z nich.

a) Catina capta            ....................................................................

b) anno (urbis)            ....................................................................

c) bello Punico tertio  ....................................................................

Część 4. Rozmowa z uczniami na temat rodzajów zegarów znanych w starożytności:
zegarów wodnych (np. Wieża Wiatrów w Atenach), słonecznych (np. zegar zachowany w Badenweiler w Niemczech), przenośnych (np. odnaleziony w Herkulanum), okazałych zegarów umieszczonych w przestrzeni miasta (np. Horologium Augusti w Rzymie). Wspólnie zastanowimy się, jakie symboliczne znaczenie mogły mieć zegary umieszczone w przestrzeni publicznej. Następnie obejrzymy zegary z wieków późniejszych, np. zegary z kolekcji króla Stanisława Augusta znajdujące się w Łazienkach Królewskich w Warszawie (wahadłowe i słoneczne); uczniowie poznają ważną dla króla symbolikę tych zegarów. Przeczytamy także kilka prostych łacińskich inskrypcji z zegarów słonecznych, np. Horas non numero nisi serenas, Sine sole sileo, Tempus fugit, Vita fugit sicut umbra, zapisanych w konwencji gnomicznej. Zastanowimy się nad wymową tych inskrypcji.

Część 5. W ostatniej części lekcji obejrzymy ilustracje przedstawiające dwa zegary:
jeden umieszczony w pobliżu szkoły, w Ogrodzie Saskim (odczytamy napis wspominający jej fundatora: ERECTUM EX LEGATO ANTONI MAGIER. A.D. MDCCCLXIII), oraz drugi, który w 2012 r. ozdobił warszawskie Łazienki.

Zegar słoneczny w Łazienkach Królewskich w Warszawie wykonany według projektu Adama Myjaka, fot. Cybularny, CC0 1.0, Wikimedia Commons (dostęp: 9.12.2025).

Część 6. Praca domowa. 

Uczniowie projektują współczesny zegar słoneczny, który mógłby ozdobić fasadę domu mieszkalnego. Wybierają (wymyślają) dla niego krótką sentencję gnomiczną (łacińską lub polską). Do projektu dołączają jedno-, dwuzdaniowe wyjaśnienie wyboru sentencji.